Cmentarz-pomnik ku czci ofiar Marszu Śmierci w Krępie Kaszubskiej

 

25 stycznia 1945 roku z rozkazu komendanta obozu koncentracyjnego Stutthof, SS-Obersturmbannführera Paula Wernera Hoppe, wydanego na skutek szybko postępującej ofensywy zimowej Armii Czerwonej i przesuwania się linii frontu w kierunku Malborka i Elbląga, rozpoczęto ewakuację około 11 000 więźniów. Uformowani w dziewięć kolumn w ciągu dziesięciu dni mieli przebyć – pędzeni w katorżniczym marszu – od 120 do 170 km do ośmiu obozów ewakuacyjnych w miejscowościach: Krępa Kaszubska, Gęś, Tawęcino, Gniewino, Toliszczek, Rybno, Nawcz i Łówcz. W zimowych warunkach, w ostrym, niekiedy nawet 20-stopniowym mrozie, życie straciło około 4 000 osób, zmarłych z głodu, chorób i wycieńczenia lub pomordowanych przez eskortę. 

Po opuszczeniu Łęczyc trzy kolumny więźniów skierowano do ulokowanych w pobliżu siebie byłych obozów Służby Pracy Rzeszy (RAD) w Krępie Kaszubskiej i Gęsi. Egzystując w nieludzkich warunkach, bez żywności i wody, szybko słabli i umierali. Ciała zmarłych pospiesznie chowano w zbiorowych lub pojedynczych grobach poza terenem obozów. 9 marca 1945 roku, w obawie przed zbliżającą się Armią Czerwoną, zarządzono ponowną ewakuację. Około 1 000 więźniów z Krępy Kaszubskiej i Gęsi złączono w jedną zwartą kolumnę, kierując przez Łęczyce, Świetlino i Kostkowo do Rybna, i dalej, w stronę Pucka i Wejherowa. Ci z nich, którzy szczęśliwie ocaleli, doczekali upragnionego uwolnienia w kolejnych dniach – 11 i 12 marca. 

W wyniku powojennych prac ekshumacyjnych, prowadzonych wzdłuż trasy tzw. Marszu Śmierci, odkryto ponad 900 pochówków. Na terenie, na którym znajdowały się prowizoryczne groby więźniów zmarłych w Krępie Kaszubskiej i Gęsi, śledczy odnaleźli wówczas łącznie 477 ciał, które następnie złożono do szesnastu trumien i umieszczono w czterech zbiorowych mogiłach. W 1955 roku pochowano szczątki kolejnych około 260 więźniów, zmarłych w trakcie marszu oraz w obozach ewakuacyjnych w innych okolicznych miejscowościach.

Uroczyste otwarcie Cmentarza Ofiar Marszu Śmierci w Krępie Kaszubskiej nastąpiło we wrześniu 1956 roku. Na jego terenie, rokrocznie w ostatnią niedzielę września, odbywają się podniosłe, patriotyczne uroczystości ku czci pomordowanych więźniów KL Stutthof.